Отыру-тұру немесе баспалдақпен көтерілу қиын болып жүр ме? Тізе артрозы қалай басталады

Мақаланы TopDoc редакциясы дайындады

Медициналық сараптама жүргізген:

Ревматолог, жалпы практика дәрігері

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Баспалдақпен көтеріліп келе жатып тізеңізде жеңіл жайсыздық сезінген кезіңіз болды ма? Немесе ұзақ отырғаннан кейін тұрған кезде тізеңіз бірден икемге келмей, қозғалысыңыз қиындағанын байқадыңыз ба? Көпшілік мұндай белгілерге мән бермейді. «Шаршадым», «көп күш түсті», «жас ұлғайып келеді» деп ойлайды. Бірақ уақыт өте келе мұндай жағдайлар жиілей бастайды. Кейін таңертеңгі сіресу пайда болады, одан соң қарапайым серуеннен кейін ауырсыну сезіледі. Бір күні өзіңізге: «Бұрын мұндайды мүлде байқамайтын едім ғой», – деп қаласыз.

Тізе буындары туралы бәрі қарапайым: олар ауырмайынша, біз оларды байқамаймыз. Бірақ мәселе пайда болған сәттен бастап ол өмірдің көптеген саласына әсер етеді: жұмысқа, демалысқа, тіпті көңіл күйге де. Ал мұндай жағдайдың жиі кездесетін себептерінің бірі – тізе буынының остеоартрозы.

Буында не болады?

Остеоартроз – буын ішіндегі шеміршек тінінің біртіндеп бұзылуымен сипатталатын ауру. Түсінікті болу үшін шеміршекті сүйектердің арасындағы жұмсақ әрі тегіс төсем деп елестетуге болады. Ол тізенің еркін және ауыртпалықсыз қозғалуына мүмкіндік береді. Алайда уақыт өте келе бұл «төсем» жұқара бастайды. Сол кезде мәселелер туындайды.

Сүйектер бір-бірімен жанаса бастайды, үйкеліс пайда болады. Соның салдарынан ауырсыну, қабыну және қозғалыстың шектелуі дамиды. Бұл өзгерістер бір күнде болмайды. Остеоартроз жылдар бойы баяу дамуы мүмкін. Сондықтан көптеген адамдар аурудың алғашқы белгілеріне ұзақ уақыт бойы назар аудармайды.

Остеоартроз қалай білінеді?

Әр адамда аурудың белгілері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ жиі кездесетін бірнеше симптом бар. Көп жағдайда бәрі ауырсынудан басталады. Алғашында ол күш түскеннен кейін пайда болады, мысалы ұзақ жүргенде немесе дене еңбегінен соң. Кейінірек ауырсыну тыныққаннан кейін де мазалауы мүмкін.

Көптеген адамдар келесі белгілерді байқайды:

• таңертең тізе сіресіп тұрады, қозғалып кету үшін уақыт қажет болады;

• ұзақ отырғаннан кейін бірден тұрып жүру қиынға соғады;

• қабынуға байланысты буын аймағында жылылық сезіледі;

• қозғалған кезде сықырлау немесе үйкелгендей дыбыс естіледі;

• тізе ісінуі мүмкін;

• аяқты толық бүгу немесе жазу қиындайды.

Кейде аяқтың тұрақсыздығы сезіледі, яғни аяқ кенеттен тайып кететіндей немесе бүгіліп қалатындай көрінеді. Бұл құлап қалу қорқынышын тудыруы мүмкін. Уақыт өте келе белгілер күшейе береді. Егер бастапқыда ауырсыну тек қозғалыс кезінде байқалса, кейін ол тіпті түнде де мазалауы мүмкін.

Бұл неге болады?

Бұрын остеоартрозды жай ғана «буындардың тозуы» деп есептейтін. Қазіргі таңда дәрігерлер бұл ауруға кеңірек қарайды. Әрине, жас ұлғаюының әсері бар, бірақ ол жалғыз себеп емес.

Кейбір адамдарда ауру айқын себепсіз дамиды. Мұны біріншілік остеоартроз деп атайды. Мұндай жағдайда ағза шеміршек тінін қалпына келтіріп үлгермейді, ал оның бұзылуы жылдамырақ жүреді.

Ал басқа жағдайларда аурудың дамуына нақты факторлар әсер етеді:

• тізе жарақаттары;

• жас ұлғаюы;

• буынға жасалған операциялар;

• буынға тұрақты күш түсуі (мысалы, ауыр дене еңбегі немесе кәсіби спорт);

• артық салмақ;

• гормондық бұзылыстар;

• тұқым қуалайтын бейімділік;

• бұлшықеттердің әлсіздігі;

• қатар жүретін аурулар (қант диабеті, атеросклероз, ревматоидты артрит және басқа да аурулар).

Көп жағдайда остеоартроз бір ғана себептен емес, бірнеше фактордың әсерінен дамиды. Мысалы, адам салмақ қосып, аз қозғала бастайды. Соның салдарынан буынға түсетін жүктеме артып, аурудың пайда болу қаупі жоғарылайды.

Диагноз қалай қойылады?

Егер тізедегі ауырсыну жиі қайталана бастаса, дәрігерге қаралуды кейінге қалдырмаған жөн. Алдымен маман сіздің шағымдарыңызды тыңдап, ауырсынудың қашан және қалай пайда болатынын, қандай жағдайларда күшейетінін немесе азаятындығын сұрайды. Одан кейін тізе буынын қарап, оның қозғалысын, тұрақтылығын және ісінудің бар-жоғын тексереді.

Диагнозды нақтылау үшін қосымша тексерулер қажет болуы мүмкін. Ең жиі қолданылатын әдіс – рентгенография, ол буындағы өзгерістерді көруге мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда шеміршек пен жұмсақ тіндердің жағдайын толығырақ бағалау үшін ультрадыбыстық зерттеу (УДЗ) немесе магниттік-резонанстық томография (МРТ) тағайындалады. Кейде басқа ауруларды жоққа шығару мақсатында буын сұйықтығына талдау жүргізіледі.

Травматолог немесе ортопед дәрігердің қабылдауына TopDoc дәрігер іздеу сервисі арқылы жазыла аласыз.

Тізе буынының остеоартрозын қалай емдейді?

Ең алдымен бір нәрсені ашық айту керек: остеоартрозды толық жазып жіберу мүмкін емес. Бірақ бұл ештеңе жасауға болмайды дегенді білдірмейді. Керісінше, аурудың белгілерін азайтып, буынның қозғалысын ұзақ уақыт сақтауға көмектесетін көптеген әдістер бар.

1. Ауырсынуға қарамастан қозғалу маңызды

Көптеген адамдар ауырсыну пайда болғанда мүмкіндігінше аз қозғалу керек деп ойлайды. Бірақ остеоартроз кезінде керісінше – қозғалыс өте маңызды. Әрине, бұл өзіңізді қинап, шамадан тыс жүктеме беру керек деген сөз емес. Дегенмен тұрақты дене белсенділігі:

• ауырсынуды азайтуға;

• буынның қозғалысын жақсартуға;

• бұлшықеттерді күшейтіп, олардың тонусын сақтауға көмектеседі.

Ең қолайлы жаттығуларға жаяу жүру, жүзу және созылу жаттығулары жатады.

2. Бұлшықеттерді күшейту

Тізе айналасындағы бұлшықеттер буынға тірек болады. Егер олар әлсіз болса, буынға түсетін жүктеме артады. Сондықтан күшті және тепе-теңдікті дамытуға арналған жаттығулар емнің маңызды бөлігі болып саналады. Уақыт өте келе мұндай жаттығулар қозғалыс кезінде өзіңізді сенімдірек сезінуге көмектеседі.

3. Күнделікті әдеттерді өзгерту

Кейде ең қарапайым өзгерістердің өзі жақсы нәтиже береді. Мысалы:

• дене салмағын азайту тізеге түсетін жүктемені төмендетеді;

• ыңғайлы аяқ киім кию буынға түсетін қысымды азайтады;

• күн ішінде үнемі үзіліс жасап тұру буынның шамадан тыс жүктелуінің алдын алады.

Кейбір жағдайларда жылы немесе суық басу да көмектесуі мүмкін. Қай тәсілдің тиімді екенін дәрігер анықтайды.

4. Дәрі-дәрмекпен емдеу

Егер ауырсыну күнделікті өмірге кедергі келтірсе, дәрігер дәрілік ем тағайындауы мүмкін. Оған мыналар жатады:

• қабынуға қарсы препараттар;

• ауырсынуды басатын дәрілер;

• жақпа майлар мен гельдер;

• буын ішіне жасалатын инъекциялар.

Емдеу тәсілі әр адамға жеке таңдалатындықтан, өз бетінше емделуге болмайды.

Аутоплазматерапия, PRP және SVF

Қазіргі кезде тізе буынының остеоартрозын емдеуде ағзаның өз қалпына келу механизмдерін белсендіруге бағытталған регенеративті медицина әдістері жиі қолданылады. Олардың қатарына аутоплазматерапия (PRP-терапия), сондай-ақ май тінінің жасушалық компоненттерін пайдаланатын заманауи SVF-терапия жатады.

PRP-терапия (Platelet-Rich Plasma) немесе тромбоциттерге бай плазма терапиясы пациенттің өз қан плазмасын пайдалануға негізделген. Ол үшін адамнан аз мөлшерде қан алынып, арнайы центрифугада өңделеді. Нәтижесінде құрамында өсу факторлары көп шоғырланған плазма алынады.

Бұл плазма буын ішіне енгізілгеннен кейін қабынуды азайтуға, ауырсынуды жеңілдетуге және тіндердің қалпына келу үдерістерін қолдауға көмектеседі. Әдетте PRP-терапияның әсері остеоартроздың бастапқы және орташа сатыларында жақсы байқалады.

SVF-терапия (Stromal Vascular Fraction) пациенттің өз май тінінен алынатын жасушаларды қолданады. Бұл фракцияның құрамында дің жасушалары мен тіндердің қалпына келуіне қатысатын басқа да регенеративті жасушалар болады. Сонымен қатар олар қабынуға қарсы әсер көрсетуі мүмкін.

Арнайы өңдеуден кейін алынған материал зақымдалған буынға енгізіледі. Зерттеулер бұл әдістің ауырсынуды азайтуға, тізе буынының қозғалысын жақсартуға және пациенттердің өмір сапасын арттыруға көмектесуі мүмкін екенін көрсетеді.

PRP де, SVF те зақымданған буын шеміршегін толық қалпына келтіре алмайтынын және остеоартрозды толық емдеп жібермейтінін түсіну маңызды. Дегенмен бұл әдістер ауру белгілерін азайтуға, оның дамуын баяулатуға және буынды эндопротездеу сияқты күрделі емдеу шараларының қажеттілігін кейінге қалдыруға көмектесуі мүмкін.

Мұндай процедураларды қолдану туралы шешімді дәрігер науқасты тексеріп, аурудың сатысын бағалағаннан кейін қабылдайды.

5. Операция қашан қажет болады?

Егер консервативті емдеу әдістері нәтиже бермесе, операция жасау мәселесі қарастырылады.

Операцияның түрлері әртүрлі болуы мүмкін:

• сүйектердің орналасуын түзету;

• зақымданған буынды жасанды буынмен алмастыру (эндопротездеу).

Алайда барлық науқастарға операция қажет бола бермейді. Көптеген жағдайда дұрыс ем мен өмір салтын өзгерту арқылы хирургиялық араласусыз ұзақ уақыт өмір сүруге болады.

Остеоартроздың алдын алуға бола ма?

Тізе буынының остеоартрозының даму қаупін толықтай жою әрдайым мүмкін емес. Бірақ оның пайда болу ықтималдығын азайтуға болады.

Ол үшін:

• белсенді өмір салтын ұстану;

• дене салмағын бақылау;

• жарақаттан сақтану;

• буындарға шамадан тыс күш түсірмеу қажет.

Бұл кеңестер қарапайым болып көрінуі мүмкін. Бірақ дәл осындай күнделікті әдеттер болашақта буын денсаулығын сақтауда маңызды рөл атқарады.

Қандай асқынулар болуы мүмкін?

Егер аурудың белгілеріне назар аудармай, емделмесе, уақыт өте келе жағдай нашарлауы мүмкін. Оның салдары ретінде:

• буынның деформациясы;

• қозғалыс көлемінің шектелуі;

• созылмалы ауырсыну;

• ұйқының бұзылуы;

• құлау қаупінің артуы байқалуы мүмкін.

Мұндай өзгерістер адамның тек физикалық жағдайына ғана емес, жалпы өмір сапасына да кері әсер етеді.

Остеоартрозбен белсенді өмір сүруге болады

Ең бастысы – остеоартроз белсенді өмірден бас тарту керек деген сөз емес. Иә, кейбір әдеттерді қайта қарауға, көбірек қозғалып, буындарға түсетін жүктемені бақылауға тура келеді. Бірақ дұрыс ем мен өмір салтын ұстану арқылы буындардың қозғалысын сақтап, ұзақ жылдар бойы белсенді әрі жайлы өмір сүруге болады.

Есте сақтайтын ең маңызды нәрсе

Тізедегі ауырсынуды елемеуге немесе оған төзе беруге болмайды. Кейде бұл жай ғана шаршаудың белгісі болуы мүмкін. Бірақ кей жағдайларда ол буынға көмек қажет екенін білдіретін маңызды белгі болып табылады. Мұндай белгілерге неғұрлым ерте назар аударсаңыз, қозғалыс еркіндігін ұзақ уақыт сақтап қалу мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады. Өйткені біз еркін қимыл-қозғалыстың қадірін көбіне оны жоғалта бастағанда ғана түсінеміз.