Мақаланы TopDoc редакциясы дайындады
Медициналық сараптама жүргізген:
Ракымгазиева Нуршат Даулетказиевна
20 жылдық еңбек өтілі бар нефролог
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Көптеген адамдар бүйрек денсаулығы туралы қатты ауырсыну ұстамасы пайда болғаннан кейін ғана ойлана бастайды. Оған дейін бұл мәселе өздеріне қатысы жоқтай көрінеді. Қарбалас жұмыс, үнемі асығыс жүру, су орнына кофе ішу, жол-жөнекей тамақтану – мұның бәрі күнделікті әдетке айналады. Ал мұндай өмір салтының ағзаға, соның ішінде бүйрекке қаншалықты әсер ететіні туралы көпшілік ойлана бермейді.
Бүйректегі тас көбіне байқалмай пайда болады. Алғашында адам ешқандай жайсыздықты сезбеуі мүмкін. Бірақ кейін кенеттен өмірдегі ең қатты ауырсынулардың бірі саналатын бүйрек шаншуы басталуы ықтимал. Мұндай жағдайды бастан өткерген адамдардың көбі: «Ең бастысы – мұны қайта көрмеу», – дейді.
Жақсы жаңалық – бүйректе тас түзілу қаупін азайтуға болады.
Бүйректегі тас – несеп құрамындағы минералдар мен тұздардың кристалдануынан түзілетін қатты түзілістер. Несепте кейбір заттардың мөлшері шамадан тыс көбейгенде, олар кристалдарға айналып, біртіндеп бірігіп, тас түзеді.
Тастардың көлемі әртүрлі болуы мүмкін: өте ұсақ құм тәрізді түйіршіктерден бастап ірі түзілістерге дейін.
Кейде тас ұзақ уақыт бойы бүйректе қалып, ешқандай белгі бермейді және өздігінен несеппен бірге шығуы мүмкін. Алайда тас несеп шығару жолдары арқылы қозғала бастағанда, қатты ауырсыну және басқа да жағымсыз белгілер пайда болады.
Статистика бойынша, әрбір оныншы адам өмірінде кемінде бір рет бүйректегі тас мәселесіне тап болады.
Несеп-тас ауруының пайда болуына көптеген факторлар әсер етеді. Көп жағдайда тас бір ғана себептен емес, бірнеше қауіп факторының қатар әсер етуінен түзіледі.
Бүйректе тас түзілуінің ең жиі себептерінің бірі – ағзадағы сұйықтықтың жеткіліксіз болуы.
Бүйрек зат алмасу өнімдерін несеп арқылы шығарады. Егер адам аз су ішсе, несеп қоюланып, оның құрамындағы тұздардың кристалдарға бірігуі жеңілдейді. Қарапайым тілмен айтқанда, су жеткіліксіз болған кезде бүйректің өзін «тазарту» қиындай түседі.
Бұл жағдай әсіресе:
Дәрігерлердің айтуынша, көпшілік адамға күніне шамамен 10–12 стақан сұйықтық қажет. Нақты мөлшері адамның дене салмағына, белсенділігіне және ауа райына байланысты.
Ағзада су жеткіліксіз екенін несептің түсіне қарап та байқауға болады. Егер несеп қою сары түсті болса, бұл сұйықтықтың аздығын көрсетуі мүмкін. Қалыпты жағдайда несептің түсі ашық сары болады.
Тамақтану бүйрек денсаулығына тікелей әсер етеді. Кейбір тағамдарды жиі тұтыну тас түзілу қаупін арттыруы мүмкін.
Тұзды көп тұтыну
Тұздың құрамындағы натрий несеппен кальцийдің көбірек бөлінуіне ықпал етеді. Ал кальцийден түзілетін тастар ең жиі кездесетін түрі болып саналады.
Тұз әсіресе мына өнімдерде көп болады:
Сондықтан өнімнің құрамын оқып, дайын тағамға артық тұз қоспауға тырысқан жөн.
Тәтті тағамдар мен сусындардың көп болуы
Тәтті тағамдарды шамадан тыс тұтыну тек қандағы қант деңгейіне ғана емес, бүйрекке де кері әсер етуі мүмкін.
Әсіресе құрамында фруктозасы жоғары жүгері шәрбаты бар өнімдер қауіпті саналады. Ол көбіне газдалған тәтті сусындарға, десерттерге және өнеркәсіптік кондитерлік өнімдерге қосылады.
Жануар тектес ақуызды шамадан тыс тұтыну
Қызыл етті, шошқа етін, жұмыртқаны және кейбір балық түрлерін шамадан тыс жеу несеп қышқылынан түзілетін тастардың пайда болу қаупін арттыруы мүмкін.
Бұл еттен толықтай бас тарту керек дегенді білдірмейді. Ең бастысы – тамақтануда тепе-теңдікті сақтау.
Оксалаттарға бай өнімдер
Кейбір адамдарға дәрігер оксалат мөлшері жоғары тағамдарды шектеуге кеңес береді. Оксалаттар – тас түзілуіне қатысуы мүмкін табиғи заттар.
Оларға мыналар жатады:
Алайда мұндай шектеу барлық адамға қажет емес. Бұл тастың түріне және дәрігердің ұсынысына байланысты.
Цитрус жемістері неге пайдалы?
Кейбір тағамдар, керісінше, тас түзілу қаупін азайтуға көмектеседі. Соның ішінде цитрус жемістері ерекше пайдалы.
Лимон, апельсин және басқа цитрустардың құрамындағы лимон қышқылы кальциймен байланысып, кристалдардың түзілуіне кедергі келтіреді. Сондықтан дәрігерлер кейде лимон қосылған су ішуді немесе цитрус жемістерін көбірек тұтынуды ұсынады.
Артық салмақ және қимыл-қозғалыстың аздығы
Артық салмақ бүйректе тас түзілу қаупін арттырады. Бұл мәселе ересектерде ғана емес, балаларда да кездесуі мүмкін.
Көбінесе артық салмақ мынадай жағдайлармен қатар жүреді:
Мұның бәрі бүйрекке қосымша жүктеме түсіреді.
Сонымен қатар, аз қимылдау зат алмасу үдерістерін баяулатады. Сондықтан тұрақты дене белсенділігі несеп-тас ауруының алдын алудың маңызды бөлігі болып саналады.
Зерттеулер көрсеткендей, күніне кемінде 30–60 минут қимылдайтын адамдарда бүйректе тас сирек кездеседі.
Несеп-тас ауруының белгілері әр адамда әртүрлі болуы мүмкін. Бұл тастың көлеміне, орналасқан жеріне және несептің қалыпты ағуына кедергі келтіретін-келтірмейтініне байланысты.
Кейбір адамдарда ауру ұзақ уақыт бойы ешқандай белгі бермейді. Мұндай жағдайда тас УДЗ немесе компьютерлік томография кезінде кездейсоқ анықталуы мүмкін.
Бұл – бүйректегі тастың ең жиі кездесетін белгісі.
Егер тас бүйректе орналасып, несептің ағуына кедергі келтірмесе, ауырсыну көбіне сыздап, мезгіл-мезгіл байқалады және бел тұсында сезіледі.
Ал тас қозғалып, несепағарды бітеп қалса, бүйрек шаншуы дамиды. Бұл – адам сезінуі мүмкін ең қатты ауырсынулардың бірі. Ауырсыну кенеттен басталып, тез күшейеді және дене қалпын өзгерткеннен басылмайды. Адам өзіне ыңғайлы қалып таба алмай, үнемі қозғалып жүреді, бірақ ауырсыну жеңілдемейді.
Ауырсыну тастың орналасуына байланысты әртүрлі жерде сезілуі мүмкін:
Егер тас несепағардың төменгі бөлігінде болса, адамның жиі зәр шығарғысы келуі немесе дәретке шұғыл бару қажеттілігі сияқты жалған сезім пайда болуы мүмкін.
Тас қуыққа жақын орналасса, ол несеп шығару жолдарын тітіркендіреді.
Соның салдарынан:
Тас несеп шығару жолдарының шырышты қабығын жарақаттауы мүмкін. Соның салдарынан несепте қан пайда болады.
Кейде қан тек зертханалық талдау кезінде ғана анықталады. Ал кейбір жағдайда несеп қызғылт, қызыл немесе қоңырқай түске өзгереді.
Көбіне несептегі қан:
Қатты ауырсыну ұстамасы кезінде кейбір адамдардың жүрегі айнуы немесе құсуы мүмкін. Бұл асқазан ауруымен емес, ағзаның қатты ауырсынуға берген жауабымен байланысты.
Бүйрек шаншуы кезінде құсу әдетте жеңілдік әкелмейді және бірнеше рет қайталануы мүмкін.
Егер тас несепағарды толық бітеп қалса, несеп бүйректен қалыпты түрде аға алмайды.
Соның салдарынан бөлінетін несеп мөлшері күрт азаюы немесе ауыр жағдайда мүлде тоқтап қалуы мүмкін. Бұл әсіресе бір ғана жұмыс істейтін бүйрегі бар адамдарда немесе екі несепағар да бітеліп қалған жағдайда өте қауіпті.
Мұндай жағдайда уақыт жоғалтпай, шұғыл түрде медициналық көмекке жүгіну қажет.
Кейбір адамдар тас өздігінен шығып кетеді деп үміттеніп, дәрігерге қаралуды бірнеше айға кейінге қалдырады. Кейде шынымен де солай болуы мүмкін. Бірақ тас несептің ағуын бөгесе немесе қабынуға себеп болса, ауыр асқынулардың даму қаупі артады.
Несептің іркілуі бактериялардың көбейуіне қолайлы жағдай туғызады. Соның салдарынан қабыну дамуы мүмкін.
Несеп-тас ауруының аясында мынадай асқынулар кездесуі мүмкін:
Инфекцияның белгілері мыналар болуы мүмкін:
Егер бүйректегі тас ұзақ уақыт емделмесе, ол:
Ең қауіпті жағдай – тас несептің ағуын бөгеп, оған қоса инфекцияның қосылуы. Егер қатты ауырсынумен бірге дене қызуы көтерілсе, қалтырау немесе айқын әлсіздік байқалса, дереу медициналық көмекке жүгіну қажет.
Бұл – шұғыл урологиялық жағдай. Уақытылы ем көрсетілмесе, инфекция бүкіл ағзаға таралып, сепсиске әкелуі мүмкін.
Тас сәтті емделгеннен кейін де қайта пайда болуы мүмкін. Сондықтан оның қайталану қаупін азайту үшін қарапайым профилактикалық шараларды сақтау маңызды. Негізгі мақсат – несептің шамадан тыс қоюлануына жол бермеу және тас түзілуіне ықпал ететін факторларды азайту.
Бұл – бүйректе тас түзілуінің алдын алудың ең қарапайым әрі тиімді жолы.
Ағзаға су жеткіліксіз болса, несеп қоюланып, оның құрамындағы тұздар оңай кристалданып, біртіндеп тасқа айналуы мүмкін.
Көп жағдайда тәулігіне 2–3 литр сұйықтық ішу ұсынылады. Әсіресе ыстық күндері, дене белсенділігі кезінде және қатты терлегенде көбірек су ішкен жөн.
Ең дұрыс таңдау – таза ауыз су. Сондай-ақ минералдануы төмен су мен қант мөлшері аз морстарды да ішуге болады. Ал тәтті газдалған сусындарды, алкогольді, сондай-ақ қою шай мен кофені шамадан тыс тұтынудан бас тартқан дұрыс.
Дұрыс тамақтану несеп-тас ауруының алдын алуда маңызды рөл атқарады.
Дәрігерлер:
Көпшілік бүйректе тас болса, кальцийі бар тағамдарды мүлдем жеуге болмайды деп ойлайды. Бірақ бұл – қате түсінік.
Тағам арқылы алынатын кальций ішекте оксалаттармен байланысып, олардың ағзаға сіңуін азайтады. Сондықтан дәрігер кеңес бермесе, сүт және сүт өнімдерін толықтай алып тастаудың қажеті жоқ.
Артық салмақ пен зат алмасу бұзылыстары бүйректе тас түзілу қаупін арттырады. Сондықтан:
Сонымен қатар несеп шығару жолдарының инфекцияларын уақытында емдеу де маңызды. Созылмалы қабыну кейбір тас түрлерінің түзілуіне себеп болуы мүмкін. Сондықтан цистит пен пиелонефритті емсіз қалдыруға болмайды, ал антибиотиктерді тек дәрігердің тағайындауымен қабылдау қажет.
Егер сізде подагра, қант диабеті немесе зат алмасудың басқа да бұзылыстары болса, оларды бақылауда ұстап, дәрігердің ұсынымдарын орындаған маңызды.
Егер бұрын бүйректе тас болған болса, оның қайта пайда болу қаупі жоғары болады.
Сондықтан дәрігер несеп пен қан талдауын, бүйректің ультрадыбыстық зерттеуін (УДЗ), ал қажет болған жағдайда тәуліктік несеп талдауын немесе алынған тастың құрамын зерттеуді ұсынуы мүмкін.
Бүйректе тас түзілу қаупін азайту үшін:
Алдын алу шараларын әсіресе мына адамдар мұқият сақтауы қажет:
Сондай-ақ кейбір дәрілік препараттардың бүйректе тас түзілу қаупін арттыруы мүмкін екенін ұмытпаған жөн. Егер тас ауруы белгілі бір дәріні қабылдау кезінде пайда болса немесе оның белгілері байқалса, міндетті түрде бұл туралы дәрігермен кеңесіңіз.
Бүйректе тас бар деген күдік болса, нефрологқа немесе урологқа қаралу қажет. Дәрігердің қабылдауына TopDoc дәрігер іздеу сервисі арқылы жазылуға болады.
Кейбір жағдайларда аурудың белгілері соншалықты айқын болады, дәрігер алғашқы қабылдаудың өзінде-ақ несеп-тас ауруына күмәндануы мүмкін. Дегенмен диагнозды нақтылау үшін қосымша тексерулер қажет.
Әдетте төмендегі зерттеулер тағайындалады:
Бұл тексерулер тастың бар-жоғын ғана емес, оның қандай құрамнан түзілгенін де анықтауға мүмкіндік береді. Бұл өте маңызды, өйткені әртүрлі тас түрлері әртүрлі емдеу тәсілін және алдын алу шараларын қажет етеді. Сонымен қатар тамақтану бойынша ұсыныстар да тастың түріне байланысты өзгеруі мүмкін.
Емдеу тәсілі тастың көлеміне, орналасуына және науқастың жалпы жағдайына байланысты таңдалады.
Кейбір жағдайларда шағын тастар өздігінен шығуы мүмкін. Ол үшін дәрігердің ұсынымдарын орындап, жеткілікті мөлшерде сұйықтық ішу маңызды.
Мұндай жағдайда дәрігер әдетте:
Ал егер тас ірі болса немесе несеп шығару жолын бітеп қалса, емдеудің басқа әдістері қажет болуы мүмкін.
Бүйректегі тасты емдеудің ең кең таралған тәсілдерінің бірі – литотрипсия.
Бұл әдісте арнайы соққы толқындарының көмегімен тас ұсақ бөлшектерге бөлінеді. Кейін олар несеппен бірге табиғи жолмен сыртқа шығады. Литотрипсия үлкен тілік жасауды қажет етпейді және қалпына келу кезеңін айтарлықтай жеңілдетеді.
Кейбір жағдайларда дәрігерлер несеп шығару жолдары арқылы енгізілетін арнайы жіңішке құралдарды пайдаланады.
Олардың көмегімен тасты толық алып тастауға немесе лазер арқылы ұсақтауға болады. Бұл әдіс ашық операцияға қарағанда жарақаты аз және қазіргі кезде жиі қолданылады.
Егер тас өте үлкен болса, асқынулар туындаса немесе басқа емдеу әдістері нәтиже бермесе, операция қажет болуы мүмкін.
Қазіргі заманғы технологиялардың арқасында мұндай операциялардың басым бөлігі бұрынғыға қарағанда әлдеқайда қауіпсіз әрі аз жарақатпен жүргізіледі.
Өкінішке қарай, бүйректе тас ешқашан пайда болмайды деп жүз пайыз кепілдік беру мүмкін емес. Әсіресе тұқым қуалайтын бейімділік немесе созылмалы аурулар болса.
Дегенмен дұрыс өмір салты бұл қауіпті айтарлықтай төмендетуге көмектеседі. Ол үшін қатаң шектеулердің қажеті жоқ. Күні бойы жеткілікті су ішу, дұрыс тамақтану, белсенді өмір салтын ұстану және денсаулықты тұрақты бақылап отырудың өзі бүйректе тас түзілуінің алдын алып, бүйрек саулығын ұзақ жылдар бойы сақтауға көмектеседі.
☑️ Уролог, хирург
☑️ Медицина ғылымдарының докторы
☑️ Еңбек өтілі – 27 жыл
☑️ Урологиялық операциялардың барлық түрі
☑️ Бүйректегі тасты алып тастау операциялары
☑️ Несеп-тас ауруын емдеу
☑️ Уролог, андролог, хирург
☑️ Профессор, медицина ғылымдарының докторы
☑️ Еңбек өтілі – 29 жыл
☑️ Урологиялық операциялардың барлық түрі
☑️ Экстракорпоральды соққы толқынымен литотрипсия (ЭСТЛ)
☑️ Литоэкстракция
☑️ Контактілі лазерлік литотрипсия
☑️ Несеп-тас ауруын емдеу
☑️ Уролог, андролог, хирург
☑️ Еңбек өтілі – 24 жыл
☑️ Урологиялық операциялардың барлық түрі
☑️ Литотрипсия (тасты ұсақтау)
☑️ Несеп-тас ауруын емдеу
☑️ Уролог, андролог, хирург
☑️ Еңбек өтілі – 22 жыл
☑️ Эндоурологиялық операциялар жүргізеді
☑️ Несепағар мен бүйректегі тастарға уретеролитотрипсия жасайды
☑️ Несеп-тас ауруын емдеу
☑️ Үйге барып УДЗ жүргізеді
☑️ Уролог, андролог
☑️ Еңбек өтілі – 20 жыл
☑️ Қашықтан литотрипсия (бүйрек пен несеп шығару жолдарындағы тастарды соққы толқынымен ұсақтау)
☑️ Несеп-тас ауруын емдеу
☑️ Нефролог
☑️ Еңбек өтілі – 15 жыл
☑️ Барлық жастағы пациенттерді қабылдайды
☑️ Бүйрек ауруларын емдеу
☑️ Несеп-тас ауруын емдеу
☑️ Нефролог
☑️ Еңбек өтілі – 20 жыл
☑️ Үйге шақыру қызметімен
☑️ Онлайн-консультация
☑️ Бүйрек ауруларын емдеу
☑️ Несеп-тас ауруын емдеу
☑️ Нефролог
☑️ Еңбек өтілі – 14 жыл
☑️ Бүйрек ауруларын емдеу
☑️ Несеп-тас ауруын емдеу
☑️ Нефролог
☑️ Медицина ғылымдарының докторы
☑️ Еңбек өтілі – 28 жыл
☑️ Бүйрек ауруларын емдеу
☑️ Бүйрек трансплантациясынан кейінгі пациенттерді бақылау
